به گزارش مفدا، آیت‌الله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه ذیل آیات ۱ تا ۵ سوره مبارکه «مزمل» و آیه ۷۹ سوره مبارکه «اسراء» به اهمیت و فضیلت نماز شب اشاره کرده که متن آن در ادامه می‌آید؛

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

«یَا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ * قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلِیلًا * نِّصْفَهُ أَوِ انقُصْ مِنْهُ قَلِیلًا * أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا * إِنَّا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلًا ثَقِیلًا؛ ای جامه به خود پیچیده! شب را،جز کمی،به پا خیز. نیمی از شب را، یا کمی از آن کم کن، یا بر نصف آن بیفزا، وقرآن را با تامّل و دقت بخوان؛ چرا که ما بزودی سخنی سنگین به تو القا خواهیم کرد»و (مزمل/ ۱ تا ۵)

این آیات بار دیگر اهمیت شب زنده داری، و نماز شب، و تلاوت قرآن را در آن هنگام که غافلان در خوابند گوشزد می‌کند، و چنان که قبلاً نیز اشاره کرده‌ایم، عبادت در شب، مخصوصاً در سحرگاهان و نزدیک طلوع فجر، اثر فوق العاده‌ای در صفای روح، تهذیب نفوس، تربیت معنوی انسان، پاکی قلب و بیداری دل و تقویت ایمان و اراده، و تحکیم پایه های تقوا در دل و جان انسان دارد که حتی با یک مرتبه آزمایش، انسان آثار آن را به روشنی در خود احساس می‌کند.

و به همین دلیل، علاوه بر آیات قرآن در روایات اسلامی نیز تأکید فراوان روی آن شده است.

از جمله در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) می‌خوانیم: اِنَّ مِنْ رَوْحِ اللّهِ تَعالی ثَلاثَةٌ: التَّهَجُّدُ بِاللَّیْلِ وَ اِفْطارُ الصّائِمِ، وَ لِقاءُ الاِخْوانِ: «سه چیز از عنایات مخصوص الهی است: عبادت شبانه (نماز شب) و افطار دادن به روزه داران، و ملاقات برادران مسلمان».

و در حدیث دیگری از همان حضرت می‌خوانیم که در تفسیر آیه: اِنَّ الْحَسَناتَ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ:«کارهای نیک اثر کارهای بد را از بین می‌برد» فرمود: صَلاةُ اللَّیْلِ تَذْهَبُ بِذُنُوبِ النَّهَارِ: «نماز شب گناهان روز را از بین می‌برد».

در ذیل آیه ۷۹ سوره «اسراء» نیز بحث مشروحی در این زمینه داشتیم، و ۱۰ روایت جالب درباره اهمیت نماز شب در آنجا نقل کردیم.

نماز شب یک عبادت بزرگ روحانی

در بخش نکته‌های ذیل تفسیر آیه ۷۹ سوره مبارکه «اسراء» نیز به نماز شب اشاره شده که در ادامه می‌خواینم؛

«وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّکَ عَسَیٰ أَن یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَامًا مَّحْمُودًا؛ و پاسی از شب را از خواب برخیز، و قرآن (و نماز) بخوان. این یک وظیفه اضافی برای توست، امید است پروردگارت تو را به مقامی در خورِ ستایش برساند». (اسراء/ ۷۹)

غوغای زندگی روزانه، از جهات مختلف، توجه انسان را به خود جلب می کند، و فکر آدمی را به وادی های گوناگون می کشاند، به طوری که جمعیت خاطر، و حضور قلب کامل، در آن بسیار مشکل است، اما در دل شب، و به هنگام سحر، فرو نشستن غوغای زندگی مادی، و آرامش روح و جسم انسان در پرتو مقداری خواب، حالت توجه و نشاط خاصّی به انسان دست می دهد، که بی نظیر است.

آری، در محیط آرام، دور از هر گونه ریا و تظاهر و خودنمائی و توأم با حضور قلب، حالت توجهی به انسان دست می دهد که فوق‌العاده روح پرور و تکامل آفرین است.

به همین دلیل، دوستان خدا همیشه از عبادت‌های آخر شب، برای تصفیه روح، حیات قلب، تقویت اراده و تکمیل اخلاص، نیرو می‌گرفته‌اند.

در آغاز اسلام نیز پیامبر(صلی الله علیه وآله) با استفاده از همین برنامه روحانی، مسلمانان را پرورش داد، و شخصیت آنها را آن قدر بالا برد، که گویی آن انسان سابق نیستند، یعنی از آنها انسان‌های تازای آفرید، مصمم، شجاع با ایمان، پاک و با اخلاص و شاید مقام محمود که، در آیات فوق به عنوان نتیجه نافله شب آمده است، اشاره به همین حقیقت نیز باشد.

فضیلت‌های نماز شب

بررسی روایاتی که در منابع اسلامی در فضیلت نماز شب، وارد شده نیز روشنگر همین حقیقت است، به عنوان نمونه:

۱ ـ پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله) می‌فرماید: خَیْرُکُمْ مَنْ أَطابَ الْکَلامَ وَ أَطْعَمَ الطَّعامَ وَ صَلّی بِاللَّیْلِ وَ النّاسُ نِیامٌ: «بهترین شما کسانی هستند که: سخن را مؤدبانه بگویند، گرسنگان را سیر کنند و در شب در آن هنگام که مردم خوابند نماز بخوانند».

۲ ـ امیر مؤمنان علی(علیه السلام) می فرماید: قِیامُ اللَّیْلِ مَصَحَّةٌ لِلْبَدَنِ وَ مَرْضاةٌ لِلْرَّبِّ:عَزَّوَجَلَّ وَ تَعَرُّضٌ لِلْرَّحْمَةِ وَ تَمَسُّکٌ بِأَخْلاقِ الْنَّبِیِّیْنِ: «قیام شب موجب صحت جسم، خشنودی پروردگار، در معرض رحمت قرار گرفتن و تمسّک به اخلاق پیامبران است».

۳ ـ امام صادق(علیه السلام) به یکی از یارانش فرمود: لاتَدَعْ قِیامَ اللَّیْلِ فَإِنَّ الْمَغْبُونَ مَنْ حُرِمَ قِیامَ اللَّیْلِ: «دست از قیام شب برمدار، مغبون کسی است که از قیام و عبادت شب، محروم گردد».

چرا نمی‌توانیم نماز شب بخوانیم؟

۴ ـ رسول خدا(صلی الله علیه وآله) می‌فرماید: مَنْ صَلّی بِاللَّیْلِ حَسُنَ وَجْهُهُ بِالنَّهارِ:«کسی که نماز شب بخواند، صورت (و سیرتش) در روز نیکو خواهد بود».

حتی در بعضی از روایات، می‌خوانیم: این عبادت به قدری اهمیت دارد که جز پاکان و نیکان موفق به آن نمی‌شوند!

۵ ـ مردی نزد امیر مؤمنان(علیه السلام) آمده عرض کرد، من از نماز شب محروم شدم، فرمود: أَنْتَ رَجُلٌ قَدْ قَیَّدَتْکَ ذُنُوبُکَ: «تو کسی هستی که گناهانت تو را به بند کشیده است»!

۶ ـ در حدیث دیگری از امام صادق(علیه السلام) می‌خوانیم: إِنَّ الرَّجُلَ لَیَکْذِبُ الْکَذِبَةَ وَ یُحْرَمُ بِها صَلاةَ اللَّیْلِ فَإِذا حُرِمَ بِها صَلاةَ اللَّیْلِ حُرِمَ بِهَا الرِّزْقَ: «انسان گاهی دروغ می‌گوید، و سبب محرومیتش از نماز شب می‌گردد، هنگامی که از نماز شب محروم شد، از روزی (و مواهب مادی و معنوی) نیز محروم می‌شود».

۷ ـ با این که: می‌دانیم کسی همچون علی(علیه السلام) هرگز نماز شب را ترک نمی‌کرد، در عین حال اهمیت موضوع تا آن پایه است که پیامبر(صلی الله علیه وآله) در وصایایش به او فرمود: أُوصِیکَ فِی نَفْسِکَ بِخِصال ـ فَاحْفَظْها ـ ثُمَّ قالَ اللّهُمَّ أَعِنْهُ... وَ عَلَیْکَ بِصَلاةِ اللَّیْلِ وَ عَلَیْکَ بِصَلاةِ اللَّیْلِ وَ عَلَیْکَ بِصَلاةِ اللَّیْلِ!: «تو را به اموری سفارش می کنم همه را حفظ کن ـ سپس عرض کرد: خداوندا! او را بر انجام این وظایف یاری فرما ـ تا آنجا که فرمود: بر تو باد به نماز شب، بر تو باد به نماز شب بر تو باد به نماز شب»!

۸ ـ پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) به «جبرئیل» فرمود: مرا پند ده! جبرئیل، گفت: یا مُحَمَّدُ! عِشْ ما شِئْتَ فَإِنَّکَ مَیِّتٌ وَ أَحْبِبْ مَنْ شِئْتَ فَإِنَّکَ مُفارِقُهُ وَ اعْمَلْ ما شِئْتَ فَإِنَّکَ مُلاقِیهِ، وَ اعْلَمْ أَنَّ شَرَفَ الْمُؤْمِنِ صَلاتُهُ بِاللَّیْلِ وَ عِزُّهُ کَفُّهُ عَنْ أَعْراضِ النّاسِ: «ای محمّد! هر چه می‌خواهی عمر کن، اما بدان که سرانجام خواهی مرد، و به هر چه می‌خواهی دل ببند، اما بدان! سرانجام از آن جدا خواهی شد، و هر عملی می‌خواهی انجام ده! ولی بدان! سرانجام، عملت را خواهی دید، و نیز بدان که شرف مؤمن نماز شب او است، و عزّتش، خودداری از ریختن آبروی مردم».

این اندرزهای ملکوتی «جبرئیل» که همه حساب شده است، نشان می‌دهد: نماز شب آن چنان شخصیت، تربیت، روحانیت و ایمانی به انسان می‌دهد که: مایه شرف و آبروی او است، همان گونه که ترک مزاحمت نسبت به مردم، سبب عزّت خواهد شد.

۹ ـ امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: ثَلاثَةٌ هُنَّ فَخْرُ الْمُؤْمِنِ وَ زِینَتُهُ فِی الدُّنْیا وَ الاْ خِرَةِ الصَّلاةُ فِی آخِرِ اللَّیْلِ وَ یَأْسُهُ مِمّا فِی أَیْدِی النّاسِ وَ وَلایَةُ الاْ ِمامِ مِنْ آلِ مُحَمَّد: «سه چیز است که مایه افتخار مؤمن و زینت او در دنیا و آخرت است: نماز در آخر شب، بی اعتنایی به آنچه در دست مردم است، و ولایت امام از اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه وآله)».

۱۰ ـ از همان امام(علیه السلام)، نقل شده که فرمود: هر کار نیکی که انسان با ایمان انجام می‌دهد، پاداشش در قرآن صریحاً آمده، جز نماز شب که خداوند، به خاطر اهمیت فوق العاده‌اش آن را با صراحت بیان نفرموده، همین قدر فرموده است:

تَتَجافی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ. فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُن جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ:

«آنها شب هنگام از بسترها برمی‌خیزند و پروردگارشان را با بیم و امید، می‌خوانند و از آنچه به آنها روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند، اما هیچ کس نمی‌داند خداوند چه پاداش‌هایی که موجب روشنی چشم‌ها می‌شود، در برابر اعمالشان قرار داده است».

چگونه نماز شب بخوانیم؟

البته نماز شب، آداب فراوانی دارد، ولی بد نیست ساده‌ترین صورت آن را در اینجا بیاوریم تا عاشقان این عمل روحانی بتوانند بهره بیشتر گیرند.

نماز شب به طور کاملاً ساده، یازده رکعت است که به ترتیب ذیل به سه بخش تقسیم می شود:

الف ـ چهار نماز دو رکعتی که مجموعاً هشت رکعت می‌شود، و نامش نافله شب است.

ب ـ یک نماز دو رکعتی که نامش نافله «شفع» است.

ج ـ یک نماز یک رکعتی که نامش نافله «وتر» است، و طرز انجام این نمازها درست همانند نماز صبح می‌باشد، ولی اذان و اقامه ندارند، و قنوت «وتر» را هر چه طولانی‌تر بخوانند بهتر است.باشگاه خبرنگاران جوان/انتهای پیام